Obchody 106 rocznicy Bitwy pod Dytiatynem
Wzgórze 385: Symbol niezłomności i operacyjnego kunsztu. W 106. rocznicę Bitwy pod Dytiatynem
Wracamy pamięcią do wydarzeń z 16 września 1920 roku, gdy na wzgórzu 385 nieopodal Dytiatyna rozegrał się jeden z najbardziej poruszających i dramatycznych epizodów wojny polsko-bolszewickiej. Bojowe starcie pod Dytiatynem, w którym niespełna 600 polskich żołnierzy powstrzymało niemal czterokrotnie liczniejsze siły wroga, do dziś pozostaje
niedoścignionym wzorem żołnierskiego poświęcenia. W 106. rocznicę tych wydarzeń przypominamy szczegółowy przebieg historycznej batalii oraz przedstawiamy relację z obchodów rocznicowych na Polskim Cmentarzu Wojennym w Dytiatynie.
Tło operacyjne: Wrześniowa faza pościgowa 1920 roku
Po spektakularnej klęsce wojsk Frontu Zachodniego Michaiła Tuchaczewskiego w Bitwie Warszawskiej oraz porażce sił sowieckich pod Komarowem, inicjatywa strategiczna
przeszła w ręce Wojska Polskiego. W połowie września 1920 roku w Galicji Wschodniej polska 6 Armia prowadziła dynamiczne natarcie w kierunku wschodnim, dążąc do rozbicia 14 Armii Czerwonej i odepchnięcia jej za linię rzeki Zbrucz.
W ramach tego manewru polska 8 Dywizja Piechoty realizowała zadanie pościgu za wycofującymi się jednostkami bolszewickimi. Południowo-wschodnie skrzydło polsko-ukraińskiego zgrupowania operacyjnego ubezpieczała ukraińska 3 Armia pod dowództwem gen. Mykoły Omelianowicza-Pawlenki.
Dla dowództwa sowieckiego rejon Dytiatyna stał się miejscem kluczowym: celem Armii Czerwonej było wyrwanie się z pierścienia okrążenia oraz przełamanie polskich linii
komunikacyjnych i logistycznych. Aby wywalczyć drogę odwrotu, Sowieci skierowali do kontruderzenia 8 Dywizję Jazdy Czerwonych Kozaków Witalija Primakowa oraz 41 Dywizję Strzelców – zgrupowanie liczące łącznie ponad 6 tysięcy żołnierzy piechoty i kawalerii z silnym zapleczem artyleryjskim.
Przebieg starcia na Wzgórzu 385
16 września 1920 roku polska kolumna taktyczna pod dowództwem kpt. Jana Gabrysia – składająca się z III batalionu 13 Pułku Piechoty „Dzieci Krakowa” oraz 4 baterii 1 Pułku Artylerii Górskiej pod komendą kpt. Adama Zająca – otrzymała zadanie zajęcia i utrzymania pozycji w rejonie wsi Dytiatyn. Głównym celem operacyjnym była osłona odsłoniętego lewego skrzydła wycofującej się 8 Dywizji Piechoty oraz osłona pozycji współpracujących oddziałów ukraińskich.
Około godziny 9:00 Polacy zajęli stanowiska na dominującym nad okolicą wzgórzu 385, wykorzystując dawny system okopów z czasów I wojny światowej. Niespełna 600 żołnierzy
z 4 lekkimi działami artylerii górskiej stanęło do walki z przeciwnikiem przeważającym ich w bezpośrednim starciu niemal czterokrotnie.
Faza pierwsza: Obrona pozycji (09:00 – 14:00)
Przez pięć godzin obrońcy skutecznie odpierali powtarzające się szturmy bolszewickiej piechoty oraz szarże Czerwonych Kozaków, atakujących symultanicznie z trzech stron.
Kluczową rolę odgrywała 4 bateria artylerii górskiej kpt. Adama Zająca. Polscy artylerzyści prowadzili precyzyjny ogień na wprost do szarżującej kawalerii i skutecznie niszczyli stanowiska broni maszynowej wroga, paraliżując plan szybkiego przełamania
Faza druga: „Bateria Śmierci” i bój na bagnety (14:00 – 15:30)
Około godziny 14:00 sytuacja stała się krytyczna – manewry oskrzydlające wroga groziły odcięciem jedynej drogi odwrotu, a amunicja uległa wyczerpaniu. Widząc widmo
okrążenia, kpt. Jan Gabryś nakazał odwrót pozostałym siłom piechoty.
Aby umożliwić wycofanie się głównych sił, na szczycie wzgórza pozostała obsługa baterii wraz z plutonem osłony. Po wystrzeleniu ostatnich pocisków polscy artylerzyści
zdecydowanie odrzucili bolszewicką propozycję kapitulacji. Wypowiadając słynne słowa:
„My dzisiaj musimy zginąć, aby oni tam mogli żyć”
żołnierze starli się z przeciwnikiem w zwarciu na bagnety, kolby karabinów i łopatki piechotne, broniąc swoich dział do ostatniego tchnienia.
W walce poległo 97 polskich żołnierzy, a 86 odniosło ciężkie rany. W odwecie za zacięty opór Sowieci zmasakrowali ocalałą przy działach obsługę baterii.
Analiza taktyczno-operacyjna: Waga bojowa walki
Bój pod Dytiatynem nie był jedynie odizolowanym aktem bohaterstwa – miał bezpośredni wpływ na układ sił na całym galicyjskim odcinku frontu:
- – Zablokowanie manewru oskrzydlającego: Osiem godzin uporczywego oporu na wzgórzu 385 całkowicie zahamowało dynamikę natarcia dwóch brygad Armii Czerwonej.
- – Ocalenie 8 Dywizji Piechoty: Związanie sił wroga zapobiegło wyjściu Czerwonych Kozaków na tyły polskich formacji pościgowych, chroniąc dywizję przed rozbiciem.
- – Zabezpieczenie sprzymierzonych sił ukraińskich: Postawa Polaków dała czas ukraińskiej 3 Armii gen. Omelianowicza-Pawlenki na bezpieczny odwrót i reorganizację.
Przebieg obchodów 106. rocznicy Bitwy pod Dytiatynem
19 września 2026 roku na Polskim Cmentarzu Wojennym w Dytiatynie odbyły się coroczne uroczystości pamięci. Mimo nieobecności przedstawicieli oficjalnych struktur
państwowych i konsularnych, na wzgórzu 385 licznie stawili się mieszkańcy oraz delegacje społeczności polskiej na Ukrainie:
- – Środowisko lwowskie (20 osób): Uczniowie, kadra pedagogiczna i rodzice z pocztami sztandarowymi Polskich Szkół nr 10 i nr 24.
- – Reprezentacja z Iwano-Frankiwska (30 osób): Członkowie wspólnoty polskiej wraz z przewodniczącą organizacji.
- – Delegacje z Kałusza i Doliny (40 osób): Przedstawiciele lokalnych stowarzyszeń polskich wraz z zarządami.
Ceremoniak religijno-pamiątkowy
Centralnym punktem obchodów była intencyjna Msza Święta na Cmentarzu Wojennym w Dytiatynie, której przewodniczył wicedziekan halicki ks. Krzysztof Panasowiec, przy
oprawie muzycznej przygotowanej przez delegację z Doliny. W kazaniu przywołał on historyczne znaczenie walk pod Dytiatynem w kontekście obrony Lwowa oraz nawiązał do przesłania Ewangelii:
„Trzeba nam dzisiaj stawiać na potrzebę wzajemnego przebaczenia, pojednania oraz szacunku między narodami polskim i ukraińskim.”
W liturgii uczestniczyli również: ks. Władysław Iwaszczak (dziekan iwanofrankiwski), ks. Mykoła Leskiw (proboszcz z Kałusza), o. Stanisław Nuckowski OFMConv (kustosz
Kustodii Prowincjalnej Świętego Krzyża na Ukrainie) oraz ojcowie franciszkanie z Bołszowiec.
Po nabożeństwie o. Stanisław Nuckowski OFMConv skierował do zebranych słowa podziękowania za wierne trwanie przy pamięci narodowej. Uroczystość zwieńczyło
odczytanie Apelu Pamięci, złożenie kwiatów i zapalenie symbolicznych zniczy pod powiewającymi flagami Polski i Ukrainy.
Spotkanie integracyjne w Bołszowcach
Po zakończeniu części oficjalnej na nekropolii, uczestnicy przenieśli się do Bołszowiec (część drogi pokonując pieszo ze względu na trudne warunki dojazdowe). W Klasztorze bł. Jakuba Strzemię zorganizowano poczęstunek oraz spotkanie dla kapłanów, nauczycieli i szefów organizacji. Dzień zamknął występ dzieci z Doliny, które wykonały koncert pieśni patriotycznych oraz zaprezentowały spektakl historyczny pt. „O Koronie Polskiej”.
Opieka instytucjonalna, organizacja obchodów i partnerzy
Po dekadach zniszczeń z czasów sowieckich, miejsce pamięci na wzgórzu 385 odzyskało należyty blask. Całoroczna opieka nad Polskim Cmentarzem Wojennym w Dytiatynie –
obejmująca bieżące utrzymanie, prace remontowe i porządkowe – a także kompleksowa organizacja corocznych obchodów rocznicowych leżą w bezpośrednich zadaniach krakowskiej Fundacji Brat Słońce. Przedsięwzięcie to jest realizowane i dofinansowywane ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury.
Sprawną realizację tegorocznych obchodów na miejscu zapewniły podmioty współpracujące z Fundacją:
- – Charitable Foundation „Custodiarium” – odpowiadająca za bezinteresowną koordynację działań logistycznych i organizacyjnych na terenie Ukrainy.
- – Klasztor bł. Jakuba Strzemię Zakonu Braci Mniejszych Konwentualnych (Franciszkanów) w Bołszowcach – zapewniający zaplecze gastronomiczne oraz przestrzeń na realizację programu kulturalnego.
Misja ta jest stale wspierana i popularyzowana poprzez serwis Dytiatyn.pl, który stanowi stały filar pamięci poprzez:
- – Prowadzenie dokumentacji: Gromadzenie archiwaliów, wykazów poległych oraz dokumentowanie prac remontowych i opiekuńczych.
- – Promowanie wymiaru ekumenicznego: Podkreślanie polsko-ukraińskiego braterstwa broni z 1920 roku oraz wspólnotowych tradycji Kościoła rzymskokatolickiego, greckokatolickiego i prawosławnego.
- – Edukację młodego pokolenia: Popularyzowanie wiedzy o „Polskich Termopilach” wśród harcerzy, młodzieży szkolnej i pielgrzymów.
Nieśmiertelne dziedzictwo
Pamięć o boju pod Dytiatynem pozostaje trwałym elementem polskiej tożsamości historycznej:
- – Miano „Baterii Śmierci”: Za postawę na wzgórzu 385, 4 bateria 1 Pułku Artylerii Górskiej została odznaczona Orderem Srebrnym Virtuti Militari i przeszła do historii jako legendarne zgrupowanie artyleryjskie.
- – Symbol na Grobie Nieznanego Żołnierza: Nazwa miejscowości – „DYTIATYN 16 IX 1920” – znajduje się na jednej z tablic pamiątkowych na Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie, obok takich symboli jak Zadwórze, Wizna czy Westerplatte.
W 106. rocznicę walk oddajemy hołd obrońcom wzgórza 385, których postawa pozostaje świadectwem żołnierskiej wierności i polsko-ukraińskiego braterstwa broni.
Cześć i chwała Bohaterom!
Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury 